Polski

Scjentyzm

zaufanie do nauki opartej na wiedzy i doświadczeniu;

Utylitaryzm

wszelkie działania ludzkie powinny być społecznie użyteczne;

Praca organiczna

działania na rzecz rozwoju społeczeństwa przez wzmocnienie podstawowych struktur (edukacji, gospodarki czy kultury) w celu budowania "organizmu społecznego", traktowanego jako całość, gdzie rozwój poszczególnych części przyczynia się do dobrobytu ogólu

Asymilacja Żydów

integracja narodowa i kulturowa Żydów z ludnością polską

Emancypacja kobiet

walka o równouprawnienie kobiet (możliwość podjęcia edukacji i pracy).

Praca u podstaw

szerzenie edukacji i świadomości narodowej wśród najbiedniejszych.

Literatura

literatura ma oddziaływać na jednostki, kształtować ich postawy i poglądy -> utylitaryzm (użyteczność), -> dominacja epiki,

gatunki epickie

powieści (tendencyjna z tezą, pełniąca funkcje wychowawcze, realistyczna, naturalistyczna, historyczna), nowela, opowiadanie,

w poezji

odrzucenie zawiłej symboliki na rzecz komunikatywności, powszechne zrozumiałego obrazowania; podejmowanie aktualnej tematyki.

Realizm

zasada mimesis (odzwierciedlanie rzeczywistości). - wszechwiedzący, obiektywny narrator trzecioosobowy. - zachowanie bohaterów umotywowane psychologicznie i społecznie, - wykorzystywanie różnych odmian języka

Naturalizm

przerażające brzydkie niesprawiedliwe ukazywanie praw rządzących ludźmi i relacjami społ Podkreślenie że życiem rządzi silniejszy człowiek jest niewolnikiem instynktów, a jego zachowanie to biologia. Opisywanie rzeczywistości na podstawie faktów naukowych

Lalka

marzenia Wokulskiego o miłości do Izabeli Łęckiej oraz o wejściu do świata arystokracji zderzają się z rzeczywistością. Wokulski idealizuje Izabelę i wierzy, że majątek pozwoli mu zdobyć jej uczucie, jednak kobieta traktuje go z dystansem i wyższością.

Zbrodnia i kara

- zbrodnia - wina i sumienie - dobro i zło - pokuta i odkupienie - sprawiedliwość - milość i poświęcenie. - teoria nadczłowieka - ubóstwo i nędza

epikureizm

odnajdywanie szczęścia w prostych przyjemnościach codzienności.

stoicyzm

zachowanie spokoju i akceptacja rzeczywistości

Organicyzm

Społeczeństwo to żywy organizm; jeśli jedna warstwa cierpi (np. biedota), choruje całość.

Topos theatrum mundi

Motyw świata jako teatru i ludzi jako marionetek (widoczny w zabawach Rzeckiego lalkami w sklepie).

Trzy pokolenia idealistów

Rzecki (idealista polityczny/napoleończyk), Wokulski (idealista miłości), Ochocki (idealista nauki).

Bohater dynamiczny Potop

Andrzej Kmicic przechodzi przemianę z warchoła i zdrajcy (służba u Radziwiłłów) w patriotę i bohatera narodowego (Babinicz).

Kluczowe momenty Potopu

Obrona Jasnej Góry (punkt zwrotny w wojnie i moralna przemiana Kmicica) oraz rehabilitacja bohatera przed królem.

Sarmatyzm

Sienkiewicz idealizuje polską szlachtę, pokazując jej zdolność do zjednoczenia w obliczu zagrożenia.

Teoria Raskolnikowa

Podział ludzi na "wszy" i "ludzi niezwykłych" (jak Napoleon), którym wolno zabijać dla "wyższych celów".

Przemiana moralna Zbrodnia i Kara

Raskolnikow nie wytrzymuje psychicznie zbrodni (męki sumienia, choroba); odrodzenie następuje dzięki Soni i Biblii (wątek wskrzeszenia Łazarza).

Polifoniczność (ZiK)

Narrator nie ocenia bohaterów, pozwala wybrzmieć różnym, często sprzecznym światopoglądom.

cechy noweli

Jeden wątek: Brak pobocznych historii. Mała liczba bohaterów. Dominujący motyw: Centralny przedmiot lub symbol, wokół którego toczy się akcja (np. kamizelka w Kamizelce Prusa czy katarynka u Prusa).